Theo hướng dẫn thuế thu nhập cá nhân lâu nay (Thông tư 111/2013/TT-BTC), có bốn nhóm tiền thưởng không tính vào thu nhập chịu thuế: thưởng kèm theo danh hiệu, hình thức khen thưởng theo pháp luật về thi đua, khen thưởng; thưởng kèm theo giải thưởng quốc gia, giải thưởng quốc tế được Nhà nước thừa nhận; thưởng về cải tiến kỹ thuật, sáng chế, phát minh được cơ quan có thẩm quyền công nhận; và thưởng về phát hiện, khai báo hành vi vi phạm pháp luật với cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Mọi khoản thưởng khác mà doanh nghiệp tự đặt ra — thưởng doanh số, thưởng nhân viên xuất sắc, thưởng dự án — là thu nhập từ tiền lương, tiền công và phải tính thuế.
Từ 1/7/2026, phần hướng dẫn chi tiết thuế thu nhập cá nhân được thay bằng Nghị định 253/2026/NĐ-CP và Thông tư 87/2026/TT-BTC. Danh sách và điều kiện trên cần đối chiếu lại với văn bản mới trước khi áp dụng cho kỳ 2026. Bài này giúp người nhận và kế toán tự sàng lọc từng khoản, không thay cho việc đọc văn bản.
Tên gọi không quyết định, nguồn gốc khoản thưởng mới quyết định
Một khoản tiền được ghi là “thưởng sáng kiến” trên phiếu chi chưa chắc đã được loại khỏi thu nhập chịu thuế. Cơ quan thuế nhìn vào ba điều:
- Ai công nhận: danh hiệu, giải thưởng, sáng kiến có được công nhận theo đúng thủ tục pháp luật quy định không, hay chỉ là quyết định nội bộ tuỳ ý.
- Chi theo căn cứ nào: mức thưởng có nằm trong mức pháp luật về thi đua, khen thưởng hoặc về sáng kiến cho phép không.
- Có giấy tờ không: quyết định công nhận, quyết định khen thưởng, chứng từ chi có ghi rõ căn cứ.
Thiếu một trong ba, khoản thưởng quay về nhóm tiền lương, tiền công. Điều này không có nghĩa là người nhận “làm sai”, mà là doanh nghiệp phải khấu trừ và người nhận phải cộng vào khi quyết toán.
Bạn có thuộc diện không — sàng lọc nhanh
- Khoản thưởng gắn với danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng theo pháp luật về thi đua, khen thưởng (giấy khen, bằng khen, danh hiệu lao động tiên tiến, chiến sĩ thi đua…) do cấp có thẩm quyền quyết định?
- Khoản thưởng gắn với giải thưởng quốc gia hoặc giải thưởng quốc tế được Nhà nước Việt Nam thừa nhận?
- Khoản thưởng cho cải tiến kỹ thuật, sáng chế, phát minh đã được cơ quan có thẩm quyền công nhận theo pháp luật về sáng kiến hoặc sở hữu trí tuệ?
- Khoản thưởng cho việc phát hiện, khai báo hành vi vi phạm pháp luật với cơ quan nhà nước có thẩm quyền?
- Mức tiền thưởng có vượt mức pháp luật cho phép với hình thức đó không?
Câu 1 đến 4 có ít nhất một “có”, và câu 5 là “không” thì khoản thưởng thường không tính vào thu nhập chịu thuế. Phần vượt mức (nếu có) vẫn tính thuế như tiền lương, tiền công.
Thưởng sáng kiến: công nhận ở cấp nào
| Trường hợp | Thường được xem là | Điều cần có |
|---|---|---|
| Sáng kiến được công nhận theo trình tự của pháp luật về sáng kiến (có đơn, hội đồng xét, quyết định công nhận) | Có cơ sở để không tính thuế, cần đối chiếu “cơ quan có thẩm quyền” theo văn bản hiện hành | Đơn yêu cầu công nhận, biên bản hội đồng, quyết định công nhận, quyết định thưởng |
| Sáng chế được cơ quan sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ, doanh nghiệp thưởng cho tác giả | Có cơ sở để không tính thuế | Văn bằng bảo hộ, quyết định thưởng ghi rõ căn cứ |
| Thưởng “ý tưởng hay” trong cuộc thi nội bộ, không qua thủ tục công nhận | Tiền lương, tiền công, tính thuế | Khấu trừ khi chi, cộng vào quyết toán |
| Tiền trả cho tác giả khi doanh nghiệp khai thác sáng chế (thù lao, tiền bản quyền) | Không phải tiền thưởng; là thu nhập từ bản quyền hoặc tiền công, tính thuế theo quy định | Hợp đồng, chứng từ khấu trừ |
Chỗ tranh luận nhiều nhất là dòng đầu: sáng kiến do chính doanh nghiệp tổ chức hội đồng công nhận có được xem là “cơ quan có thẩm quyền công nhận” theo nghĩa của luật thuế hay không. Câu trả lời phụ thuộc cách hiểu của văn bản đang hiệu lực và thực tiễn của cơ quan thuế. Doanh nghiệp có chương trình sáng kiến thường xuyên, chi thưởng lớn nên gửi câu hỏi bằng văn bản cho cơ quan thuế quản lý một lần, rồi áp dụng thống nhất.
Thưởng thi đua, danh hiệu: phần trong mức và phần vượt mức
Doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp tư nhân, có thể tổ chức thi đua và khen thưởng theo pháp luật về thi đua, khen thưởng (giấy khen của giám đốc, danh hiệu lao động tiên tiến…). Tiền thưởng kèm theo những hình thức này được xét không tính thuế khi đúng thẩm quyền, đúng hình thức, đúng mức.
- Mức tiền thưởng kèm theo từng danh hiệu, hình thức được quy định trong văn bản về thi đua, khen thưởng. Doanh nghiệp chi cao hơn thì phần cao hơn tính thuế.
- Danh hiệu doanh nghiệp tự đặt, không có trong pháp luật về thi đua, khen thưởng (ví dụ “nhân viên của quý”, “ngôi sao bán hàng”) thì tiền thưởng kèm theo là tiền lương, tiền công.
- Quà hiện vật kèm danh hiệu cũng được xem xét như tiền: phần trong mức theo quy định và phần vượt mức.
Ví dụ giả định: một công ty tặng giấy khen kèm một khoản tiền cho người lao động hoàn thành tốt nhiệm vụ, đồng thời chi thêm một khoản “thưởng thành tích năm” lớn hơn nhiều. Khoản đi kèm giấy khen, nếu đúng mức quy định, có thể không tính thuế; khoản “thưởng thành tích năm” tính thuế như tiền lương tháng chi trả.
Giải thưởng cuộc thi, trúng thưởng và giải thưởng quốc tế
Ba loại khoản dễ bị nhầm với nhau:
- Giải thưởng quốc gia, giải thưởng quốc tế được Nhà nước thừa nhận (giải thưởng về khoa học, văn học nghệ thuật cấp nhà nước, giải quốc tế được thừa nhận…): tiền thưởng kèm theo thường không tính vào thu nhập chịu thuế. Giấy tờ chứng minh là quyết định trao giải và văn bản thừa nhận nếu là giải quốc tế.
- Giải thưởng trong các cuộc thi, trò chơi có tổ chức, khuyến mại, xổ số: đây là thu nhập từ trúng thưởng, một loại thu nhập chịu thuế riêng, tính theo từng lần nhận vượt mức quy định hiện hành. Đơn vị trả thưởng khấu trừ trước khi trao.
- Giải thưởng cuộc thi chuyên môn do doanh nghiệp, hiệp hội tổ chức (cuộc thi thiết kế, cuộc thi lập trình): thường không phải giải thưởng quốc gia theo nghĩa trên. Cách tính thuế tuỳ bản chất — trúng thưởng hay thù lao — cần xem quy chế cuộc thi.
Người nhận giải ở nước ngoài và nhận tiền trực tiếp vẫn phải tự xem xét nghĩa vụ khai nếu là cá nhân cư trú, trừ khi khoản đó thuộc nhóm không tính thuế.
Việc của doanh nghiệp khi chi thưởng
- Tách chứng từ: mỗi loại thưởng một quyết định riêng. Không gộp “thưởng sáng kiến” với “thưởng doanh số” vào cùng một dòng.
- Ghi căn cứ trên quyết định thưởng: số quyết định công nhận sáng kiến, danh hiệu, văn bằng bảo hộ, văn bản pháp luật về thi đua áp dụng.
- Khấu trừ đúng: phần không tính thuế không khấu trừ; phần tính thuế cộng vào thu nhập tháng chi trả để khấu trừ theo biểu luỹ tiến với người có hợp đồng lao động từ ba tháng trở lên.
- Thể hiện trên chứng từ khấu trừ cuối năm để người lao động quyết toán không cộng nhầm.
Doanh nghiệp không khấu trừ một khoản đáng lẽ phải khấu trừ sẽ bị truy thu số thuế lẽ ra đã khấu trừ, kèm tiền chậm nộp tính theo ngày (mức 0,03%/ngày theo quy định lâu nay; kiểm tra mức hiện hành).
Hồ sơ phải giữ để chứng minh
- Quyết định công nhận sáng kiến, văn bằng bảo hộ sáng chế, quyết định trao giải thưởng quốc gia, quốc tế, văn bản thừa nhận giải quốc tế nếu có.
- Quyết định khen thưởng ghi rõ danh hiệu, hình thức, mức thưởng và căn cứ pháp luật về thi đua, khen thưởng.
- Văn bản xác nhận của cơ quan nhà nước về việc phát hiện, khai báo vi phạm (với thưởng tố giác).
- Phiếu chi hoặc chứng từ chuyển khoản, bảng lương tách riêng khoản không tính thuế.
- Chứng từ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân của phần tính thuế.
- Văn bản hỏi và trả lời của cơ quan thuế nếu doanh nghiệp đã hỏi về chương trình sáng kiến.
Tự kiểm tra ở đâu: người lao động xem thu nhập đã được công ty khai và số thuế đã khấu trừ trên ứng dụng thuế trên điện thoại hoặc tài khoản thuế điện tử cá nhân; đối chiếu với chứng từ khấu trừ công ty cấp. Nếu một khoản không tính thuế lại bị cộng vào thu nhập, đề nghị công ty điều chỉnh trước khi quyết toán.
Câu hỏi thường gặp
Thưởng Tết kèm giấy khen có được miễn thuế không?
Chỉ phần tiền đi kèm hình thức khen thưởng theo pháp luật về thi đua, khen thưởng, đúng mức quy định, mới được xét không tính thuế. Thưởng Tết, lương tháng thứ mười ba chi theo quy chế lương là tiền lương, tiền công và phải tính thuế.
Người nhận thưởng sáng kiến có phải tự khai không?
Nếu khoản thưởng thuộc nhóm không tính thuế và có đủ giấy tờ, người nhận không cộng vào thu nhập khi quyết toán. Nên giữ bản sao quyết định công nhận và quyết định thưởng để giải trình khi cần.
Công ty thưởng bằng cổ phiếu cho người có sáng kiến thì sao?
Thưởng bằng cổ phiếu vẫn là thưởng, nhưng cách xác định giá trị và thời điểm tính thuế có quy định riêng. Nếu không thuộc nhóm không tính thuế, cổ phiếu thưởng thường được tính là thu nhập, cần xem hướng dẫn hiện hành.
Giải thưởng từ cuộc thi trên truyền hình có phải nộp thuế không?
Có, đây thường là thu nhập từ trúng thưởng, chịu thuế theo từng lần nhận vượt mức quy định. Đơn vị trả thưởng có trách nhiệm khấu trừ trước khi trao.
Tiền thưởng tố giác trốn thuế có phải nộp thuế thu nhập cá nhân không?
Tiền thưởng về việc phát hiện, khai báo hành vi vi phạm pháp luật với cơ quan nhà nước có thẩm quyền thuộc nhóm không tính vào thu nhập chịu thuế theo hướng dẫn lâu nay. Cần giữ văn bản của cơ quan chi thưởng.
Doanh nghiệp đã khấu trừ nhầm khoản thưởng sáng kiến thì người lao động làm gì?
Đề nghị doanh nghiệp điều chỉnh chứng từ và tờ khai khấu trừ, hoặc khi tự quyết toán, loại khoản đó khỏi thu nhập chịu thuế kèm giấy tờ chứng minh. Số thuế đã khấu trừ thừa được xử lý khi quyết toán.
