Hộ kinh doanh bị cháy sạp, ngập hàng: đề nghị giảm thuế tương ứng thiệt hại

Hộ kinh doanh gặp khó khăn do thiên tai, hoả hoạn, tai nạn bất ngờ có thể được xét giảm thuế tương ứng với mức thiệt hại, nhưng số giảm không vượt quá số thuế phải nộp — nguyên tắc có trong luật thuế và Luật Quản lý thuế lâu nay. Giảm thuế không tự động: hộ phải đề nghị, và phải chứng minh được giá trị tài sản, hàng hoá đã mất bằng biên bản và chứng từ.

Từ năm 2026, khi phương pháp khoán thuế chấm dứt theo Nghị quyết 198/2025/QH15, hộ tự khai theo doanh thu thực tế. Nghỉ bán thì doanh thu giảm, thuế giảm theo. Nhưng hàng hoá, quầy kệ bị mất là thiệt hại riêng, và đó là phần cần đề nghị giảm. Nhiều hộ bỏ qua quyền này chỉ vì không giữ được bằng chứng trong mấy ngày đầu dọn dẹp.

Ba việc khác nhau: giảm thuế, gia hạn, tạm ngừng

Ba việc có thể làm cùng lúc. Ví dụ giả định: sạp vải trong chợ bị cháy, hộ phải nghỉ ba tháng chờ chợ tạm. Hộ thông báo tạm ngừng cho thời gian nghỉ, đề nghị gia hạn khoản thuế của kỳ trước chưa nộp, và đề nghị giảm thuế cho phần thiệt hại hàng vải. Mỗi việc một mẫu đơn, một bộ giấy tờ; hỏi thuế cơ sở để làm một lần cho đủ.

Bạn có thuộc diện không — sàng lọc nhanh

1. Thiệt hại có do thiên tai, hoả hoạn, tai nạn bất ngờ hay sự kiện bất khả kháng — không phải do lỗ kinh doanh, hàng hết hạn, bị mất trộm do không trông giữ?
2. Có biên bản xác nhận sự việc và mức độ thiệt hại của cơ quan có thẩm quyền (chính quyền cấp xã, ban quản lý chợ, lực lượng phòng cháy, công an) không?
3. Có giấy tờ cho thấy giá trị hàng hoá, tài sản bị mất: hoá đơn nhập hàng, sổ theo dõi hàng tồn, hợp đồng mua quầy kệ?
4. Có bảo hiểm tài sản không? Nếu có, bảo hiểm đã hoặc sẽ bồi thường bao nhiêu?
5. Trong năm, hộ có số thuế phải nộp không — hay doanh thu dưới ngưỡng, không có thuế để giảm?

Câu 1 và 2 là điều kiện. Câu 3 quyết định số được giảm. Câu 4 làm giảm con số thiệt hại. Câu 5 “không” thì việc giảm thuế không đặt ra, nhưng tạm ngừng và các hỗ trợ khác vẫn có thể cần.

Những ngày đầu: giữ bằng chứng trước khi dọn

Sau một vụ cháy hay một trận ngập, việc ai cũng muốn làm ngay là dọn dẹp để bán lại. Nhưng dọn xong thì bằng chứng cũng mất. Thứ tự nên làm:

1. Chụp ảnh, quay video toàn cảnh và cận cảnh hàng hoá, quầy kệ bị hư hại trước khi di chuyển. Ghi thời gian.
2. Đề nghị lập biên bản với ban quản lý chợ, chính quyền cấp xã hoặc lực lượng chức năng có mặt. Biên bản ghi địa điểm, nguyên nhân, danh mục thiệt hại càng cụ thể càng tốt.
3. Kiểm kê hàng còn dùng được và hàng hỏng, có người làm chứng (hàng xóm sạp bên, ban quản lý chợ) ký xác nhận.
4. Báo cho công ty bảo hiểm ngay nếu có hợp đồng, theo thời hạn trong hợp đồng.
5. Giữ lại hàng hỏng một thời gian ngắn nếu có thể, hoặc có biên bản tiêu huỷ.

Với vụ cháy chợ lớn, nhiều hộ cùng bị thiệt hại. Ban quản lý chợ và chính quyền thường lập danh sách chung; hãy chắc chắn tên hộ và danh mục thiệt hại của mình nằm trong danh sách đó.

Thiệt hại được tính thế nào

Nguyên tắc chung: số thuế được giảm tương ứng với giá trị thiệt hại thực tế sau khi đã trừ phần được bồi thường (bảo hiểm, người gây ra thiệt hại), và không vượt quá số thuế phải nộp của kỳ, năm xét giảm theo quy định.

Ví dụ giả định: kho hàng tạp hoá bị ngập, hàng mất theo hoá đơn nhập khoảng 120 triệu đồng, bán thanh lý thu lại 10 triệu đồng, không có bảo hiểm. Thiệt hại thực tế khoảng 110 triệu đồng. Nếu số thuế cả năm của hộ nhỏ hơn con số này, số được giảm tối đa bằng số thuế phải nộp — không có khoản “thừa” nào được hoàn lại bằng tiền. Kỳ, năm được xét giảm và mẫu đơn tra theo văn bản hướng dẫn quản lý thuế đang hiệu lực (Thông tư 89/2026/TT-BTC).

Một điểm hay bị quên: tiền bán thanh lý hàng hư hỏng vẫn là doanh thu của hộ và phải cộng vào khi khai thuế theo doanh thu thực tế. Ghi riêng các khoản thanh lý trong sổ theo dõi, kèm biên bản kiểm kê, để khi cơ quan thuế xem hồ sơ đề nghị giảm thì con số “thu hồi được” ở bước 2 khớp với doanh thu đã khai. Hai con số lệch nhau là lý do phổ biến khiến hồ sơ bị yêu cầu giải trình thêm.

Hộ ít sổ sách: dựng lại giá trị hàng hoá từ đâu

Phần lớn hộ nhỏ không có sổ kho chi tiết. Khi cần chứng minh giá trị hàng mất, có thể dựng lại từ:

• Hoá đơn mua hàng trên cổng hoá đơn điện tử: nếu nhà cung cấp lập hoá đơn cho hộ, danh sách này tải lại được.
• Sao kê ngân hàng: các khoản chuyển tiền cho nhà cung cấp trong những tuần trước sự cố.
• Tin nhắn đặt hàng, phiếu giao hàng của nhà cung cấp.
• Ảnh chụp kho, quầy gần thời điểm sự cố (kể cả ảnh đăng bán hàng trên mạng).
• Sổ theo dõi doanh thu để ước lượng mức hàng tồn thường xuyên.

Từ năm 2026, hộ tự khai theo doanh thu thực tế nên có lý do giữ chứng từ mua hàng một cách đều đặn. Việc đó vừa phục vụ khai thuế, vừa là “bảo hiểm giấy tờ” khi xảy ra sự cố.

Rủi ro khi tự áp dụng sai

• Tự giảm số thuế trên tờ khai mà không có quyết định giảm của cơ quan thuế: bị coi là khai thiếu, phát sinh tiền chậm nộp theo ngày (mức 0,03%/ngày theo quy định lâu nay; kiểm tra mức hiện hành).
• Khai thiệt hại cao hơn thực tế, gộp cả hàng không có chứng từ: khi đối chiếu, phần không chứng minh được bị loại, và hồ sơ bị nghi ngờ toàn bộ.
• Nhận bồi thường bảo hiểm nhưng không trừ khi tính thiệt hại: số giảm bị thu hồi.
• Bỏ qua tạm ngừng: sạp đóng cửa mấy tháng mà không thông báo, kỳ khai vẫn chạy, không nộp tờ khai thì bị phạt chậm nộp tờ khai.

Hồ sơ phải giữ để chứng minh

• Biên bản xác nhận sự việc và mức độ thiệt hại của cơ quan có thẩm quyền; danh sách thiệt hại chung của chợ, khu vực nếu có.
• Ảnh, video hiện trường có thời gian.
• Biên bản kiểm kê hàng hư hỏng, có người làm chứng ký; biên bản tiêu huỷ hoặc chứng từ thanh lý.
• Hoá đơn, chứng từ mua hàng hoá, tài sản bị thiệt hại; sao kê thanh toán cho nhà cung cấp.
• Hợp đồng bảo hiểm, hồ sơ yêu cầu bồi thường, thông báo chi trả.
• Đơn đề nghị giảm thuế, gia hạn, thông báo tạm ngừng đã nộp; quyết định, thông báo của cơ quan thuế.

Tự kiểm tra ở đâu: ứng dụng thuế trên điện thoại hoặc tài khoản thuế điện tử của chủ hộ để xem số thuế phải nộp, thông báo và kết quả xử lý đề nghị; cổng hoá đơn điện tử để tải lại hoá đơn mua hàng; thuế cơ sở nơi kinh doanh để hỏi mẫu đơn và kỳ được xét giảm.